دامۋ تاسىلىندە جاسىل تيپ جاڭالاۋدى جەدەلدەتىپ، كورىكتى شينجياڭ قۇرايىق

　　□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى لي شيڭ

　　اۆتونوميالى رايوندىق 10 ـ كەزەكتى پارتكومنىڭ ون بەسىنشى جالپى ماجىلىسىندە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ جاپپاي جاسىل تيپ جاڭالاۋىن جەدەلدەتىپ، كورىكتى شينجياڭ قۇرۋ ورتاعا قويىلدى.

　　شينجياڭ شي جينپيڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى بولۋعا ويىسۋدى جەدەلدەتىپ، كورىكتى شينجياڭ قۇرىلىسى نىساناسىن ارقاۋ ەتىپ، كاسىپ قۇرىلىمىن رەتتەۋدى، لاستانۋدى وڭاۋدى، ەكولوگيانى قورعاۋدى، كليمات وزگەرىسىنە توتەپ بەرۋدى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن تومەندەتۋدى، لاستانۋدى ازايتۋدى، جاسىلدى كەڭەيتۋدى، ارتۋدى سايكەسە ىلگەرىلەتىپ، جوعارى ساپالى ەكولوگيالىق ورتا ارقىلى ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا تىرەك بولدى.

　　لاستانۋدان ساقتانۋدان جانە ونى وڭاۋدان 

　　قامال الۋ شايقاسى ۇزدىكسىز ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىلدى

　　تاماشا ەكولوگيالىق ورتا ــ جالپىعا ەڭ ٴتيىمدى حالىق تۇرمىسى قۇت ـ ىرىسى.

　　“14 ـ بەسجىلدىقتان” بەرى، شينجياڭنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىنىڭ ساپاسى ۇزدىكسىز جاقساردى. اسپانى ٴتىپتى دە اشىق، جەرى ٴتىپتى دە جاسىل، سۋى ٴتىپتى دە تۇنىق، تاۋ ـ وزەندەرى الۋان ٴتۇرلى كوركىمەن ٴتىپتى دە اجارلانىپ، ەكولوگيالىق ورتانىڭ “ناتيجە تىزىمدىگى” ۇزدىكسىز جاڭالاندى ــ

　　2024 ـ جىلى تيانشاننىڭ سولتۇستىك باۋرايىنداعى قالالار شوعىرىنىڭ اۋا ساپاسى جاقسى بولعان كۇن سانى جيىنى 234 كۇن ارتىپ، اۋا ساپاسى جاقسى بولعان كۇن سانىنىڭ سالىستىرماسى بۇكىل رايوننىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن 0.4 پايىز جوعارى بولدى؛ وڭىردەگى قالالاردىڭ اۋىر لاستانعان كۇن سانى زور مولشەردە تومەندەپ، جالپى 129 كۇن ازايىپ، بۇرىنعىنىڭ تەڭ جارتىسىنداي ازايدى. ەكولوگيالىق ورتا مينيسترلىگىنىڭ بيىل 2 ـ ايداعى كەزەكتى اقپار جاريالاۋ ماجىلىسىندەگى حابارلاندىرۋىندا كورسەتىلۋىنشە، شينجياڭدا PM2.5تىڭ قويۋلىعى %14.9 تومەندەپ، تومەندەۋ مولشەرى بۇكىل ەلدەگى اتموسفەرانىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ جانە وڭاۋداعى 6 ٴتۇيىندى ٴوڭىردىڭ ىشىندە 1 ـ ورىندا تۇرعان.

　　2024 ـ جىلى بۇكىل رايونىمىزدىڭ سۋ ورتاسىنىڭ ساپاسى جالپى جاقتان ايتارلىقتاي جاقسى بولىپ، مەملەكەتتىڭ باعالاۋىنا ەنگىزىلگەن جەر ٴۇستى سۋى قيما بەتى سۋ ساپاسىنىڭ ساپالى بولۋ سالىستىرماسى %95.9كە جەتىپ، بۇكىل ەلدىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن 5.5 پايىز جوعارى بولىپ، ناشار V تۇرىندەگى قيما بەتتىك اداقتاۋ جاعدايىن ساقتاعان. بۇكىل رايوننىڭ توپىراق ورتاسى ساپاسى جالپى جاقتان ورنىقتىلىقتى ساقتاپ، لاستانعان ەگىستىك جەردىڭ حاۋىپسىز پايدالانىلۋ مولشەرى %100كە جەتىپ، اۋىل ـ قىستاقتارداعى تۇرمىستىق لاس سۋدى وڭاۋ مولشەرى %33.4كە جەتىپ، مەملەكەتتىڭ باعالاۋ مىندەتى ارتىعىمەن ورىندالدى. مۇنان سىرت، بۇكىل رايوننىڭ ەكولوگيا ساپا جاعدايى جالپى جاقتان جاقسى بولىپ، 4 ٴتۇرلى نەگىزگى لاس زاتتاردىڭ ىعىستىرىلۋ جالپى مولشەرى “14 ـ بەسجىلدىقتاعى” لاس زاتتاردىڭ شىعارىلۋىن ازايتۋ مىندەتىن الدىن الا ورىنداۋ نەگىزىندە ۇزدىكسىز تومەندەدى.

　　پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ٴتورتىنشى جالپى ماجىلىسىندە لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋدان قامال الۋدى جانە ەكولوگيالىق جۇيەنى ساپالىلاندىرۋدى ۇزدىكسىز ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ ورتاعا قويىلدى.

　　اۆتونوميالى رايوندىق ەكولوگيالىق ورتا مەڭگەرمەسىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىسى مىنالاردى ٴبىلدىردى: ەكولوگيالىق جۇيەنى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ٴتۇيىندى ينجەنەرياسىن زور كۇشپەن اتقارىپ، اشىق اسپاندى، تۇنىق سۋدى، تازا توپىراقتى قورعاۋ شايقاسىن ىشكەرىلەي ويداعىداي جۇرگىزىپ، جوعارى ساپالى ەكولوگيالىق ورتا ارقىلى ەكونوميكانىڭ، قوعامنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا تىرەك بولىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمىن، باقىت سەزىمىن، حاۋىپسىزدىك سەزىمىن ۇزدىكسىز كۇشەيتەمىز.

　　ەنەرگيانىڭ جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى تيپ جاڭالاۋىن جەدەل ىلگەرىلەتتى

　　جاسىل دامۋ ــ جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ كورنەكتى ەرەكشەلىگى.

　　پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ٴتورتىنشى جالپى ماجىلىسىندە تازا ەنەرگيانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەۋ، تۇنبا ەنەرگيادان تازا، جوعارى ٴونىمدى پايدالانۋدى كۇشەيتۋ ورتاعا قويىلدى.

　　شينجياڭنىڭ مول ەنەرگيا “قورداسى” ــ مەملەكەتتىڭ ەنەرگيا حاۋىپسىزدىگى ستراتەگياسىنا قىزمەت وتەۋدىڭ بەرىك نەگىزى ٴارى جوعارى ساپالى دامۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى تىرەگى. “14 ـ بەسجىلدىق” مەزگىلىندە شينجياڭدا جاڭادان قوسىلعان جاڭا ەنەرگيا گەنەراتورلارىنىڭ سيىمدىلىعى جيىنى 100 ميلليون كيلوۆاتتان استى، سىرتقا شىعارىلعان ەلەكتر مولشەرىنىڭ شامامەن ۇشتەن ٴبىرى جاسىل ەلەكتر، سىرتقا شىعارىلعان جاسىل ەلەكتر جيىنى 270 ميلليارد كيلوۆات ساعاتتان اسىپ، سان   مىڭ وتباسىن جارىقتاندىرىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، مەملەكەتتىڭ ەنەرگيا حاۋىپسىزدىگى كارتاسىندا بەرىك باتىس بولىك قالتقىسىن ورناتتى.

　　كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن ەڭ جوعارى مانگە جەتكىزۋ، كومىر قىشقىل گازىن بەيتاراپتاندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ ــ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامعا بەرگەن ايبىندى ۋادەسى ٴارى ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ تيبىن جاڭالاپ دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتىپ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى كاسىپ سالاسىنىڭ باسەكە ابزالدىلىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ، جوعارى ساپالى دامۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ىشكى تالابى.

　　2025 ـ جىلى رايونىمىز “14 ـ بەسجىلدىقتاعى” كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ كۇشەمەلىلىگىن باسەڭدەتۋ نىسانا ـ مىندەتىن تياناقتاندىرۋدى ونان ارى ىلگەرىلەتىپ، بۇكىل ەلدەگى كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ ۇقىعى ساۋدا بازارى قۇرىلىسىنا ىشكەرىلەي ات سالىسىپ، ەلەكتر تاراتۋ سالاسىنداعى لاستاۋشى زاتتاردى شىعاراتىن ٴتۇيىندى ورىنداردىڭ كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋىن اداقتاۋدى، ەسەپتەۋدى، ساندى مالىمەتتەردى تەكسەرۋدى، ۇلەستى تەكسەرىپ تۇراقتاندىرۋدى، كەلىسىمدى اتقارىپ اداقتاۋدى ۇزدىكسىز ورىستەتىپ، ايلىق ينفورماتسيالاندىرۋدان ىسپات قالدىرۋ كەستەسىن تولتىرۋ جانە تەكسەرۋ قىزمەتىن قاتاڭ ورىستەتتى. اۆتونوميالى رايون دارەجەلى جانە ايماق (وبلىس، قالا) دارەجەلى پارنيك گازى ٴتىزىمىنىڭ جىلدىق مالىمەتىن جاساۋدى اياقتاتتى. كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ ساندى مالىمەتىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋ ـ باسقارۋ جاعىنان كومەكتەسۋ ـ سۇيەمەلدەۋدى ۇزدىكسىز ورىستەتتى.

　　جوعارى ساپالى دامۋدىڭ جاسىل ٴتۇپ بوياۋىن قالىڭداتتى

　　جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى دامۋ ــ ەكولوگيالىق ورتا ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ٴتۇبىرلى شاراسى.

　　رايونىمىز جوعارى ساپالى جاسىل دامۋدى كوزدەپ، دالمە ـ ٴدال كۇش سالدى. تاياۋدا، اۆتونوميالى رايوننىڭ ەكولوگيالىق ورتانى وڭىرلەرگە ٴبولىپ باسقارۋ ـ مەڭگەرۋدەگى بەس جىلدىق باعالاۋ ناتيجەسى مامانداردىڭ دالەلدەۋىنەن ٴساتتى ٴوتتى. باعالاۋ ناتيجەسىندە كورسەتىلۋىنشە، بەس جىلدان بەرى رايونىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ورتانى وڭىرلەرگە ٴبولىپ باسقارۋ ـ مەڭگەرۋ قىزمەتىندە ٴبىر قىدىرۋ ماڭىزدى جەتىستىكتەرگە قول جەتكەن.

　　جەتىستىكتەر ساياسات بەلگىلەۋدىڭ، جوبا جاساۋدىڭ، قورشاعان ورتانى باعالاپ تەكسەرىپ بەكىتۋدىڭ، زاڭ اتقارۋدى باقىلاۋ ـ باسقارۋدىڭ تۇتاس بارىسىمەن ىشكەرىلەي توعىستى. ەركىن ساۋدا سىناق رايونى قۇرىلىسى، قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋ، ەنەرگيانى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى كەلەلى ستراتەگيالارعا تىرەك بولدى؛ 1000نان استام كەلەلى نىساننىڭ ساپالى ورنالاسۋىنا جانە ٴساتتى تياناقتانۋىنا قىزمەت وتەدى؛ كاسىپ سالاسىنىڭ جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى تيپ جاڭالاۋىن جانە “ٴۇرىمجى ــ سانجى ــ شىحىزى” سياقتى ٴتۇيىندى وڭىرلەردىڭ اۋا ساپاسىن جاقسارتۋدى ىلگەرىلەتتى.

　　اۆتونوميالى رايون، ايماق (وبلىس، قالا) سىندى ەكى دارەجەلى ەكولوگيالىق ورتانى وڭىرلەرگە ٴبولىپ باسقارۋ ـ مەڭگەرۋ جوباسى جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، يكەمدى جاڭالاۋ، ىزىنە ٴتۇسىپ باعالاۋ مەحانيزمىن ورناتتى. قورشاعان ورتانى باسقارۋ ـ مەڭگەرۋ بىرلىگى العاشقى مەزگىلدەگى 1323تەن ساپالىلانىپ 1777گە جەتىپ، ەكولوگيانى قورعاۋ قىزىل سىزىعىنىڭ كولەمى ورنىقتىلىق بارىسىندا ارتىپ، جاعداي ورنىقتىلىقتى ساقتاپ، جەتىستىكتىڭ دالمە ـ دالدىگى مەن ونىمدىلىگى كورنەكتى جوعارىلادى.

　　ەكولوگيالىق ورتانى وڭىرلەرگە ٴبولىپ باسقارۋ ـ مەڭگەرۋ ينفورماتسيا تۇعىرىنىڭ قۇرىلۋى جانە ىسكە قوسىلۋى جەتىستىكتەردى كورۋگە، زەردەلى تۇجىرىم جاساۋعا جانە ورتاق يگىلىكتەنۋگە قىزمەت وتەۋدى جۇزەگە اسىرىپ، 30 دان استام كەلەلى جوبانىڭ جانە 50 دەن استام ٴتۇيىندى نىساننىڭ تياناقتانۋىنا شەشىم جاساۋ جاعىنان قولداۋ كورسەتتى.

　　باعالاۋ ناتيجەسىندە كورسەتىلۋىنشە، بەس جىلدان بەرى ەكولوگيالىق ورتانى وڭىرلەرگە ٴبولىپ باسقارۋ ـ مەڭگەرۋ ٴتۇزىمى جۇيەسى ۇزدىكسىز كەمەلدەنىپ، جەتىستىكتەردىڭ قولدانىلۋى ۇزدىكسىز تەرەڭدەپ، بۇكىل رايوننىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا جانە ەكولوگيالىق ورتانىڭ جوعارى دەڭگەيدە قورعالۋىنا پارمەندى تىرەك ازىرلەگەن.

　　اۆتونوميالى رايوندىق ەكولوگيالىق ورتا مەڭگەرمەسىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىسى مىنالاردى ٴبىلدىردى: رايونىمىز قولداۋ ساياساتىنان تولىق، ويداعىداي پايدالانىپ، كەلەلى جوبالار مەن كەلەلى نىسانداردىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالىن باعالاۋدى، قامتاماسىز ەتۋ قىزمەت وتەۋىن كۇشەيتىپ، تەكسەرىپ بەكىتۋدىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، قىزمەت وتەۋ تىرەگىن كۇشەيتىپ، دامۋ ٴتاسىلىنىڭ جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى تيپ جاڭالاۋىن ىلگەرىلەتتى. بيىل اۆتونوميالى رايون باتىس سولتۇستىك وڭىردەگى ەرەكشە تۇردەگى قاتەرلى جاراقسىز زاتتاردى (ۇلكەن جوندەۋ قالدىقتارى) شوعىرلى ٴبىر جاقتى ەتۋ ورتالىعى نىسان قۇرىلىسىن بەلسەنە ىلگەرىلەتىپ، ٴۇرىمجى قالاسى ميدۇڭ حيميا ونەركاسىپ باقشا رايونىنىڭ لاس زاتتاردى ازايتۋ مەن كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن تومەندەتۋدە سايكەستى جاڭالىق اشۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋدى تەرەڭدەتىپ، ەكولوگيالىق ورتا مينيسترلىگىنىڭ قاتىستى تالاپتارىنا ساي، ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا تىرەك بولۋعا بار كۇشپەن قىزمەت وتەدى.

　　(«شينجياڭ گازەتىنەن» الىندى)