اۋە جىبەك جولىنىڭ ارىنى اسقاق

　　□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ما ينيڭ

　　11 ـ ايدىڭ 19 ـ كۇنى التاي شۋەدۋ اۋەجايىنىڭ جىلدىق جولاۋشى قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى ٴبىر ميلليون ادامنان (رەت) اسىپ، ۇشاق قاتىناعاننان بەرگى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ، شينجياڭداعى ميلليون دارەجەلى 7 ـ اۋەجايعا اينالدى. وسى اۋەجايدىڭ 2023 ـ جىلعى جولاۋشى قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى 500 مىڭ ادامنان (رەت) استى، 2024 ـ جىلى 700 مىڭ ادامعا (رەت) مولايدى، بيىل ميلليون ادامعا (رەت) جەتتى، جىل سايىن ارتقان وسى ساندى مالىمەتتەر شينجياڭنىڭ حالىقتىق　　  اۆياتسيا ىستەرىنىڭ قارىشتاپ دامۋىن ايگىلەدى.

　　“14 ـ بەسجىلدىقتان” بەرى، شينجياڭ بۇكىل ەل بويىنشا سانى ەڭ كوپ، قامتىمى ەڭ كەڭ اۋەجاي تورىن قۇردى. پامير ۇستىرتىنەن تاكلاماكان شولىنە دەيىن، ىلە اڭعارىنان تۇرپان ويپاتىنا دەيىن كوك اسپانعا قاراي سوزىلعان وسى سىرعىما جولدار جاعراپيالىق كەدەرگىلەردى بۇزىپ، ۋاقىت پەن كەڭىستىك ارالىعىن قىسقارتىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تاماشا تۇرمىسقا بەت الۋىنىڭ جاڭا ساپارىن باستاپ، شينجياڭنىڭ شەت ـ شالعاي، تۇيىقتالعان وڭىردەن ەسىك اشۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە، دامۋدىڭ سوڭعى ۇشىنان وراي ورتالىعىنا قاراي بەت الۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.

　　اۋە جولى شار تاراپتى جالعادى

　　10 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنى جۇڭگو حالىقتىق اۆياتسيا مەكەمەسى ۇشۋدى تەكسەرۋ ورتالىعىنىڭ سالىستىرىپ تەكسەرۋ ۇشاعى ۇشاق توقتاتۋ ورنىنا ورنىقتى سىرعىپ كىرۋىمەن شينجياڭنىڭ 29 ـ حالىقتىق تاسىمال اۋەجايى ــ بايىنعولين بۇگۇر اۋەجايىنىڭ ىسكە قوسىلىپ، ۇشۋدى تەكسەرۋ قىزمەتى ٴساتتى اياقتالىپ، كەيىنگى تاسىمالعا جول اشىلدى.

　　بۇل اۋەجاي 4C ۇشۋ اۋماعى دارەجەسى بويىنشا جوبالانىپ، بوين 737، ايروبوس A320 سياقتى جولاۋشىلار ۇشاعىنىڭ ۇشىپ ـ قونۋىن قاناعاتتاندىرىپ، 2030 ـ جىلى جولاۋشى قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى 300 مىڭ ادامعا (رەت) جەتۋ، جۇك ـ جولداما قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى 600 توننا بولۋ قاجەتىن قاناعاتتاندىرادى. ٴۇرىمجى، قاشقار، بەيجيڭ، چىڭدۋ سياقتى اۋە جەلىلەرىن اشۋ جوسپارلانىپ، بۇگۇردەن شينجياڭنىڭ ٴىشى ـ سىرتىنا قاتىنايتىن قاتىناس ۋاقىتى بارىنشا قىسقارتىلادى ٴارى “بۇگۇر اق ورىگى” سياقتى　　　　ەرەكشە اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ اۆياتسيا زات اينالىمى ارقىلى بۇكىل ەل بازارىنا توتە جەتۋىنە مۇمكىندىك جاسالادى.

　　“14 ـ بەسجىلدىق” كەزىندە تيانشان الابىندا 6 “اۋەجاي” ىركەس ـ تىركەس اشىلىپ، شينجياڭنىڭ ۇلان ـ بايتاق دالاسىنا ورنالاستىرىلىپ، جەرگىلىكتى ورىنعا ٴۇمىت پەن گۇلدەنۋ الا كەلدى.

　　2022 ـ جىلى ــ شينجياڭ اۋەجايىنىڭ جوعارى ٴونىمدى تاسىمال جىلى. 1 ـ ايدا ۇشاق قاتىناعان شينجياڭداعى تۇڭعىش ٴۇستىرت اۋەجايى ــ موڭعۇلكۇرە تۇلپار اۋەجايى موڭعۇلكۇرەدەگى ساحارانىڭ شوپان ٴانى مەن شالعايدان كەلگەن قوناقتاردى الىستان ۇندەستىرىپ، “تۇلپار مەكەنى” دەگەن ادەمى ات كەزەكشى ۇشاقپەن شار تاراپقا تارالدى.

　　سول جىلى 6 ـ ايدا ۇشاق قاتىناعان ارال تارىم اۋەجايى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ قويناۋى مەن سىرتتىڭ “اۋە جىبەك جولىن” قۇرىپ، قۇمدى شولدەگى جاسىل القاپتاردىڭ دامۋ ارمانىن كەزەكشى ۇشاقتارمەن بىرگە جەدەل ىسكە قوستى.

　　پامير ۇستىرتىندە تاشقورعان حونچيراپ اۋەجايى 2022 ـ جىلدىڭ سوڭىندا ىسكە قوسىلدى. شينجياڭداعى تۇڭعىش بيىك ٴۇستىرت اۋەجايى رەتىندە، ول تەڭىز دەڭگەيىنەن 3258.4 مەتر بيىكتىككە “بۇلت ٴۇستى كوپىرىن” سالىپ، قارلى القاپ شەكارا وتكەلىنىڭ ەندىگارى الىس بولماۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.

　　2024 ـ جىلى ساحارا قويناۋىنداعى حىجيڭ بايىنبۇلاق اۋەجايىندا ۇشاق قاتىنادى، وسى بيىك ٴۇستىرت اۋەجايى بايىنبۇلاق ساحاراسىنىڭ سالت ـ ساناسىن سىرتقى دۇنيەمەن ساڭلاۋسىز ۇشتاستىرىپ، ساياحاتشىلاردىڭ كوڭىلىندەگى “ۇشىپ كورىنىس تاماشالاۋ تۇعىرىنا” اينالدى.

　　سول جىلى شونجى جانبۇلاق اۋەجايىندا ۇشاق قاتىناۋى سانجى حۇيزۋ اۆتونوميالى وبلىسىنا اۋە قاقپاسىن اشتى، شينجياڭنىڭ ٴىشى ـ سىرتىنداعى كوپتەگەن اۋە جەلىلەرى جانبۇلاقتاعى قالىڭ ورماندى، بەيتيڭ بايىرعى قالاسىنىڭ مادەنيەت تامىرىن تۇتاستىردى،　　  “اۆياتسيا + ساياحات” توعىسا دامۋ ۇلگىسى جەرگىلىكتى ورىنعا باياندى قوزعالىس قۋاتىن ۇستەدى.

　　2025 ـ جىلى باركول داحى اۋەجايىنداعى موتور داۋىسى جايلاۋ اسپانىن جاڭعىرتتى. شينجياڭنىڭ 28 ـ تاسىمال اۋەجايى رەتىندە، بۇل اۋەجاي “تيانشان كورىنىس تەكشەسىنە” ۇقسايدى، ول شىعىس تيانشاننىڭ قارلى شوقىسىن، ساحاراسىن تۇگەل كورسەتىپ، ساحاراداعى“گۋمانيتارلىق اۋەجايعا” اينالدى.

　　6 اۋەجاي، 6 ٴتۇرلى سالت ـ سانا، بارلىعى “ٴىش پەن سىرتتى بايلانىستىرۋ، حالىق تۇرمىسىنا قۋات ۇستەۋ” بورىشىن ارقالاپ وتىر. ولار “14 ـ بەسجىلدىق” كەزىندە ىركەس ـ تىركەس اشىلىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باقىت جولىن بارعان سايىن كەڭەيتتى.

　　قازىر بۇكىل شينجياڭدا پايدالانىلىپ وتىرعان 28 حالىقتىق تاسىمال اۋەجايى بار، بۇل بۇكىل ەل بويىنشا ەڭ كوپ، بۇدان سىرت، A1 تۇرىندەگى 3 امبەباپ اۋەجاي سالىندى. اۋەجايدىڭ 100 كيلومەترلىك قىزمەت وتەۋ راديۋسى قامتىعان اۋدان دارەجەلى اكىمشىلىك بىرلىك سالىستىرماسى %88.2كە جەتتى. “15 ـ بەسجىلدىقتىڭ” سوڭىندا شينجياڭدا پايدالانۋعا بەرىلگەن، سالىنۋ ۇستىندەگى تاسىمال اۋەجايى مەجەمەن 38گە جەتەدى، اۆياتسيالىق قىزمەت وتەۋ %93 اۋدان دارەجەلى اكىمشىلىك بىرلىكتى قامتيدى، امبەباپ اۋەجاي 20عا جەتەدى، بۇكىل شينجياڭداعى اۋەجايلاردىڭ جالپى سانى 57گە جەتىپ، كەڭ قامتىمدى، جوعارى تىعىزدىقتى، كۇشتى تۇتاسقان اۆياتسيا تورى جۇيەسىن قالىپتاستىرادى.

　　اۆياتسيا جەلىلەرى 

　　ٴىش پەن سىرتتى بايلانىستىردى

　　ۇيلەردىڭ توبەلەرى تۇتاسقان قارلى شىڭدارداي تولقىپ، ساعىمداردان كەرۋەن قوڭىراۋى سىڭعىرلاعان بايىرعى جول كورىنگەندەي بولادى، ٴۇرىمجى تيانشان حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ سولتۇستىك تەرمينال اۋماعى جىبەك جولى　　ەلەمەنتتەرى مەن عىلىم ـ تەحنولوگيالىق سەزىمدى توعىستىرعان جاڭا جەر بەلگىسى، ول سىرتقى دۇنيە شينجياڭنىڭ دامۋ تىنىسىن سەزىنەتىن تەرەزەگە اينالدى.

　　“شينجياڭداعى اۋەجايلاردىڭ وسىنشاما زاماناۋي ەكەندىگىن ويلاماپپىن”، “اۋەجايداعى اتلاس تورعىنمەن اشەكەيلەۋ قاتتى قىزىقتىردى”... شار تاراپتان كەلگەن وسى ۇندەر جاڭا “شينجياڭ اسەرىنە” اينالدى: بۇل جەر قيالداعى شەكارا ٴوڭىرى بەكەتى ەمەس، قايتا ومىرشەڭدىككە تولى وسىزاماندانعان قاتىناس تورابى.

　　ەگەر قۇرىلىس نەگىز دەسەك، وندا تاسىمال جۇرگىزۋ اۋەجاي قۇنىن جانداندىرۋدىڭ تەتىگى. “14 ـ بەسجىلدىق” كەزىندە شينجياڭنىڭ اۋەجاي شوعىرى كولەمدىك قارىشتاۋدى جۇزەگە اسىرۋمەن بىرگە، ونان دا ماڭىزدىسى، اۋە جەلىسى تورىن ساپالىلاندىرۋ، تاسىمال ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ، كاسىپ سالاسىنىڭ توعىسپالى دامۋى سياقتى جاقتاردا ساپالىق قارىشتاۋدى جۇزەگە اسىرىپ، ەل ٴىشى جانە حالىقارا سىندى قوس اينالىمنىڭ ەكونوميكالىق كۇرە تامىرىن تۇتاستىرىپ، شينجياڭنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ، قوعامىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا كۇشتى قوزعالىس قۋاتىن ۇستەدى.

　　بيىل 4 ـ ايدىڭ 17 ـ كۇنى ىسكە قوسىلعاننان بەرى، ٴۇرىمجى تيانشان حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ سولتۇستىك تەرمينال اۋماعى كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 83 مىڭ ادامدىق (رەت) جولاۋشى قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى، %95.29تىك كەزەكشى ۇشاقتىڭ ٴدال ۋاعىندا ۇشۋ ـ قونۋ مولشەرى، 300گە جۋىق ٴجيى اۋە جەلىسى تورى ارقىلى جۇڭگونىڭ باتىسقا ەسىك اشۋىنىڭ جاڭا تاراۋىن جازدى.

　　زەردەلى عىلىم ـ تەحنولوگيا ارقىلى اۆياتسيالىق ساپاردى قايتا سومداۋمەن بىرگە، ٴۇرىمجى تيانشان حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ اۋە جەلىسى تورى تاڭ قالارلىق جىلدامدىقپەن “ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولدى” بىرگە قۇراتىن ەلدەردى تۇتاستىراتىن كەڭىستىك ٴدالىزىن قالىپتاستىرۋدا. بۇكىل ەلدەگى ٴتۇيىندى قالالاردى قامتىعان “ٴۇرىمجى ارقىلى ۇشۋ” جۇڭگو تاسىمال تورىن قالىپتاستىرىپ، ٴۇرىمجى ــ دۋباي، ٴۇرىمجى ــ　　　　  وش سياقتى اۋە جەلىلەرىن قايتا اشىپ، ٴۇرىمجى ــ فەرعانا سياقتى حالىقارالىق جولاۋشى تاسىمال جەلىلەرىن جاڭادان اشىپ، ورتا ازيا، باتىس ازيا، شىعىس ازيانى تىعىز بايلانىستىردى.

　　قازىر ٴۇرىمجى تيانشان حالىقارالىق اۋەجايىن وزەك ەتكەن، قاشقار، كورلا، اقسۋ، قۇلجا سياقتى وڭىرلەردىڭ قوسالقى تورابىن قوسىمشا ەتكەن “ٴبىر وزەك، كوپ قوسىمشا” حالىقتىق اۆياتسيا تورابى جۇيەسى قالىپتاستى.

　　شينجياڭ ــ جۇڭگو تارماق جەلى اۆياتسياسى دامۋىنىڭ بيىگى، اسىرەسە، C909 ۇشاعى شينجياڭدا جۇمىس جۇرگىزگەن 2 جىلدا 28 اۋەجايدى قامتىدى، ۇشۋ مىندەتىن اتقاراتىن اۋە جەلىسى 200گە تايادى، كۇندىك ورتاشا پايدالانىلۋ مولشەرى 9 ساعاتقا جەتىپ، شينجياڭ حالىقتىق اۆياتسياسىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتەتىن ماڭىزدى كۇشكە اينالدى.

　　قازىرگە دەيىن بۇكىل شينجياڭداعى اۋەجايلار جيىنى 693 اۋە جەلىسىن ىسكە قوستى، مۇنىڭ ىشىندە 31 حالىقارالىق جولاۋشى تاسىمال جەلىسى 19 مەملەكەتتىڭ 24 قالاسىنا تۇتاستى، “شينجياڭ ىشىندە اينالا تۇتاستىرۋ، شينجياڭعا كىرىپ ـ شىعۋدى تەزدەتۋ، وڭتۇستىك ـ سولتۇستىك شينجياڭدى ىركىلىسسىزدەندىرۋ” اۆياتسيا تورى قۇرىلىسىنىڭ جەدەل ىلگەرىلەتىلۋى تارماق جەلى اۋەجايلارى اراسىنداعى ورتاشا قاتىناۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ، ٴجۇرىس ـ تۇرىس ونىمدىلىگى زور دارەجەدە جوعارىلادى.

　　قازىر 21 تارماق جەلى اۋەجايىندا شينجياڭنان سىرتقا تىكە ۇشاتىن 204 اۋە جەلىسى اشىلىپ، ەل ىشىندەگى 40 قالاعا ۇشاق قاتىنادى. بيىل 1 ـ ايدان 10 ـ ايعا دەيىن تارماق جەلى اۋەجايلارىنىڭ شينجياڭنىڭ سىرتىنان كەلگەن ساياحاتشىلاردى قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى 10 ميلليون 590 مىڭ ادامعا (رەت) جەتىپ، تارماق جەلى اۋەجايلارىنىڭ جولاۋشى قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرىنىڭ %49.8ىن يەلەپ، وڭىرلىك قامتۋ قۋاتى ۇزدىكسىز كۇشەيدى.

　　زات اينالىمى كۇللى الەمگە تۇتاستى

　　9 ـ ايدىڭ 16 ـ كۇنى شينجياڭ　　 تيان ـ ي حالىقارالىق زات اينالىمى شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگى گۋاڭدۇڭ ولكەلىك اۋەجاي باسقارۋ توبى شەكتى سەرىكتەستىگىمەن، حىنان اۆياتسيالىق زات تاسىمالىن دامىتۋ شەكتى سەرىكتەستىگىمەن ٴوزارا باسقا جەردەگى جۇك بەكەتى نىسانىنا قول قويدى، ٴۇرىمجى تيانشان حالىقارالىق اۋەجايىنا تاعى 2 وزگە جەردەگى جۇك بەكەتى قوسىلدى.

　　بيىل 5 ـ ايدا قۇرىلعان شىنجياڭ وزگە جەردەگى جۇك پۋنكتىن قوسقاندا، قازىر شينجياڭ اۋەجاي توبى شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگى ەل ىشىندە سەلبەستىك ورناتقان وزگە جەردەگى 3 جۇك پۋنكتىنە يە بولىپ، اۋەجايدىڭ جۇك تاسىمالىنىڭ “وتكەل ەكونوميكاسىنان”  “اسىپ سالاسى ەكونوميكاسىنا” قاراي دارەجەسىن جوعارىلاتۋىن اناعۇرلىم ىلگەرىلەتتى.

　　بايىرعى جىبەك جولىنداعى كەرۋەندەردىڭ ارلى ـ بەرلى قايشالىسۋىنان قازىرگى “اۋە جىبەك جولى” كەزەكشى ۇشاعىنىڭ قاتىناۋىنا دەيىن، شينجياڭنىڭ اۆياتسيا جۇك تاسىمال تورابىنىڭ گۇلدەنۋى جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايونىنىڭ ەسىك اشۋ ومىرشەڭ كۇشىن ايگىلەدى.

　　2024 ـ جىلى ٴۇرىمجى ەل ىشىندەگى باسقا 6 قالامەن بىرگە “وڭىرلىك قاقپا امبەباپ حالىقارالىق اۆياتسيا تورابى” دەپ تۇراقتاندىرىلدى. قازىر ٴۇرىمجى قۇرلىقتىق پورت تۇرىندەگى، اۋە پورت تۇرىندەگى، ساۋدالىق قىزمەت وتەۋ تۇرىندەگى مەملەكەتتىك زات اينالىمى تورابىن ارقالاعان قالا بولىپ بەلگىلەندى.

　　بيىل 4 ـ ايدىڭ 21 ـ كۇنى مەملەكەت بويىنشا تۇڭعىش تەمىر جول، اۋە جولى بىرلەسكەن تاسىمالى شەكارا اتتاعان جەلىسى “گۋاڭدۇڭ ــ شينجياڭ جەدەل جەلىسى” اشىلدى، شەكارا اتتاعان ەلەكتروندى ساۋدا زاتتارى وڭتۇستىك جۇڭگودان تەمىر جول ارقىلى ۇرىمجىگە جەتكىزىلدى، ونان سوڭ اۆياتسيا ارقىلى ورتا ازياعا جانە ەۆروپاعا جەتكىزىلدى. بۇل بۇكىل ەل بويىنشا تۇڭعىش رەت “ەل ٴىشى تەمىر جولى + حالىقارالىق اۆياتسيا” ۇلگىسىندە جاڭالىق اشۋ ۇلگىسىن قولدانىپ، تەمىر جول، اۋە جولى بىرلەسكەن تاسىمالىنىڭ شەكارا اتتاعان زات اينالىمى ۇلكەن ارناسىن اشىپ، حالىقارالىق قامداۋ تىزبەگى كاسىپ سالاسى تىزبەگىنىڭ ورنىقتىلىعىن، ىركىلىسسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جاڭا قوزعالىس قۋاتىن ۇستەۋ بولىپ تابىلادى.

　　شينجياڭ قوسىمشا قۇنى جوعارى، ۋاقىت ونىمدىلىگى كۇشتى ونىمدەر ٴۇشىن شەكارا اتتاعان قولايلى تاسىمال ارناسىن ازىرلەپ، ٴداستۇرلى قۇرلىق تاسىمالىنىڭ قارقىنى باياۋ، تەڭىز تاسىمالىنىڭ ارالىعى ۇزاق بولۋ سىندى ماسەلەلەردى ٴونىمدى باسەڭدەتتى. شينجياڭ اۋەجايلارى شوعىرى وڭىرلىك زات جەتكىزۋ جۇلگەسىن قايتا سومداپ، “شينجياڭنىڭ جاقسى زاتىن” بۇكىل ەلگە، دۇنيە جۇزىنە بەت الدىردى. 1 ـ ايدان 10 ـ ايعا دەيىن بۇكىل شينجياڭداعى اۋەجايلاردىڭ جۇك ـ جولداما قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى جالپى 331 مىڭ تونناعا جەتىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %36.6 ارتتى. مۇنىڭ ىشىندە ٴۇرىمجى تيانشان حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ جۇك ـ جولداما قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى 271 مىڭ توننا بولىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %44 ارتتى. قاشقار، قۇلجا، حوتان، قۇمىل سياقتى اۋەجايلاردىڭ جۇك ـ جولداما قابىلداۋ ـ جونەلتۋ مولشەرى تۇگەلدەي 2 ورىندى سانمەن ارتۋدى ساقتادى.

　　“14 ـ بەسجىلدىق” اياقتالاتىن جانە “15 ـ بەسجىلدىق” باستالاتىن تاريحي كەزەڭدە شينجياڭ اناعۇرلىم كەمەلدى، جوعارى ٴونىمدى، زەردەلى اۆياتسيا تورىن جەدەل قالىپتاستىرۋدا. زەڭگىر كوكتە سامعاعان وسى “قۇرىش قىراندار” شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ارمانىن ۇزدىكسىز ارقالاپ، جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايونىن قۇرۋ ساپارىندا شارىقتاپ، سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭ قۇرىلىسىنىڭ شۇعىلالى تاراۋىن جازادى.

　　(«شينجياڭ گازەتىنەن» الىندى)