ىرىستى كوكتەمدە اشەكەيلى شامداردى تاماشالاپ يۋانشياۋ مەرەكەسىن تويلادى. 3 ـ ايدىڭ 3 ـ كۇنى التاي ايماعىنداعى ءارقايسى اۋدان، قالادا يۋانشياۋ مەرەكەسىن قۇتتىقتاۋ جەلىلەس نەگىزگى تاقىرىپتىق قيمىلدارى ٴبىر ۋاقىتتا وتكىزىلدى، ارالاپ قويىلعان مەرەكەلىك ويىن - ساۋىق، اشەكەيلى شام - شىراق سالتاناتى، حالىقتىق سالت ـ سانا ويىندارى، باقشا سەيىلى ىقپالداستىعى، جارقىلداق سالتاناتى ىركەس ـ تىركەس قويىلىپ، قار ـ مۇز سالت ـ ساناسى، ٴداستۇرلى حالىقتىق سالت ـ سانا مەن ۇلتتار ىنتىماعىن ىشكەرىلەي توعىستىرىپ، تۇتاس ٴوڭىر بىرلەسىپ قيمىلداپ، جالپى حالىق بىرگە شاتتىققا شومىپ، شات ـ شادىمان ورتادا مەرەكەنى قۇتتىقتاپ، باس قوسۋ مەرەيىمەن ءبولىستى.
سول كۇنى التاي قالاسىنىڭ “قارلى مەكەندە جاڭا جورىق باستاۋ، اشەكەيلى شامداردى تاماشالاپ يۋانشياۋ مەرەكەسىن تويلاۋ” اتىنداعى 16 - كەزەكتى يۋانشياۋ شام - شىراق سالتاناتى ۋبايلي سالت - سانا كوشەسىندە دۋماندى وتكىزىلدى. ادەبيەت ـ كوركەمونەر كونسەرتى، شاشۋ شاشىپ تىلەك ءبىلدىرۋ، ياڭگى ٴبيى، ايداعار ٴبيى، وردا شامى سەرىك ويىنى، الاۋ كەشىندە بۇرالا بيگە باسۋ سىندى ويىن نومىرلەرى تارتىمدى قويىلىپ، ٴداستۇرلى حالىقتىق سالت ـ سانا مەن وسىزامانعى اعىم توعىسىپ، مەرەكە شاتتىعى قىزۋ ورلەۋگە كوتەرىلدى. شام جۇمباعىن شەشۋ، التىن جۇمىرتقا شاعۋ، كەستەلى دوپ لاقتىرۋ قيمىلى الاڭىندا ادامدار قايشالىسىپ، بارلىق جەردەن مەرەكەلىك لەپ ەستى.
چۇڭچيڭنان كەلگەن ساياحاتشى گوۋ شياۋشياۋ بىلاي دەدى: كوشە بويىنا ىلىنگەن اشەكەيلى شامدار ايرىقشا ادەمى ەكەن، ونان قالسا، “كۇن شۋاعى التىن تاۋدى نۇرلاندىردى” بازارى الۋان ءتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىق ەرەكشە ونىمدەرىنە تولعان ەكەن، بۇل ارادان ٴداستۇرلى مادەنيەتتى سەزىنۋمەن بىرگە، اۋىلدىڭ دامىنەن دە تاتتىم، التاي وتە تاماشا جەر ەكەن!
سول كۇنى كەشتە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن سان الۋان جارقىلداق اتىلىپ، قارلى مەكەننىڭ تۇنگى اسپانىن نۇرعا بولەپ، يۋانشياۋ شام سالتاناتى قيمىلىنىڭ مارەسىن اسىردى. جارقىراعان اشەكەيلى شامدار، الۋن ءتۇرلى، تارتىمدى ادەبيەت ـ كوركەمونەر كونسەرتى، مەيىرگە تولى، جاراسىمدى باس قوسقان كورىنىستەر التاي قالاسىنىڭ مادەنيەت پەن ساياحات توعىسقان، ۇلتتارى ىنتىماقتى، باقىتتى، الاڭسىز تىرشىلىك ەتكەن تاماشا كارتيناسىن بىرگە سالدى.
گۋاڭدۇڭنان كەلگەن ساياحاتشى چىڭ جيجي بىلاي دەدى: “ادامزاتتىڭ قار شاڭعى مەكەنىندە” شاڭعى تەبۋدىڭ قىزىعىنا باتۋمەن بىرگە، التايدىڭ حالىقتىق سالت - ساناسىن دا بەرىلە سەزىندىم، شاشۋ شاشىپ تىلەك ءبىلدىرۋ، ياڭگى ٴبيى، الاۋ كەشى شاتتىعى، جارقىلداق اتۋ سىندى قيمىلدار وتە دۋماندى، وسى جولعى شينجياڭعا ساپارىم وتە ٴماندى بولدى.
التاي ايماقتىق مادەني ەسكەرتكىشتەر-مۇراجاي مەكەمەسىندە (مۇراجاي) يۋانشياۋ مەرەكەسىندە ءداستۇرلى مادەنيەتكە مۇراگەرلىك ەتىپ، قۇپيالىقتى ساقتاپ، زاڭعا بويسۇنىپ، بۇگىنگى تىنىشتىقتى قورعاۋ ـــ “ەگىنشىلىك كالەندارى بويىنشا 1 - ايدىڭ 15 - كۇنى اشەكەيلى شامدارعا تولى مۇراجايدا يۋانشياۋ مەرەكەسىن تويلاۋ” نەگىزگى تاقىرىپتىق قيمىلى تابىستى وتكىزىلدى. ءارقايسى تاراۋدىڭ (مەكەمە ـ ورىن) قۇپيالىقتى ساقتاۋ ارناۋلى كادرلارى، ٴار ۇلت بۇقاراسى ۋاكىلدەرى ساياحاتشىلارمەن ٴبىر اراعا باس قوسىپ، شىراق تاماشالاۋ، شام جۇمباعىن شەشۋ، قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋ، حالىقتىق سالت ـ سانا ىقپالداستىعى قيمىلدارى بارىسىندا يۋانشياۋ مادەنيەتىنىڭ تارتىمدىلىعىن تەرەڭ سەزىنىپ، قۇپيالىقتى ساقتاۋ بىلىمدەرىن بىرگە ۇيرەنىپ، كوڭىلدى، بەرەكەلى، ٴمانى زور يۋانشياۋ مەرەكەسىن وتكىزدى.
التاي قالاسىنىڭ تۇرعىنى جىڭ چۇنليڭ بىلاي دەدى: مۇراجايدا تۇڭعىش رەت اشەكەيلى شام جاسادىق، حالىقتىق سالت - سانانى، قولونەردى سەزىنۋمەن بىرگە، ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ تارتىمدىلىعىن دا سەزىندىك، كىشكەنتاي تۇمشالامالى شامدا ءداستۇرلى مادەنيەت ساقتالعان، سونداي ـ اق جاڭا جىلعا دەگەن ىزگى تىلەگىمىز دە بەينەلەنگەن.
التاي قالاسىنىڭ تۇرعىنى يىن ايدي بىلاي دەدى: شام جۇمباعىنىڭ مازمۇنى باي، ءبىر جاعىنان جۇمباق شەشىپ، ەندى ءبىر جاعىنان قۇپيالىقتى ساقتاۋ بىلىمدەرىن ۇيرەندىك، تارتىمدى بولدى ءارى كوز ايامىز كەڭەيدى، ءداستۇرلى مەرەكەدە زاڭمەن باسقارۋ مەيىرىن سەزىنۋىمىزگە مۇمكىندىك جاسالدى.
سول كۇنى تۇستەن بۇرىن جەمەنەي اۋدانىنىڭ يۋانشياۋ مەرەكەسى قيمىلى كولەمدى مەرەكەلىك ويىن - ساۋىق نومىرلەرىمەن شىمىلدىعىن اشتى، ءارقايسى اۋىل (قالاشىق) ەرەكشە ويىن كورسەتۋ شارشى توبىن قۇرىپ، ءداستۇرلى مەرەكەلىك ويىن - ساۋىق نومىرلەرىن ارالاپ قويىپ، جاڭا داۋىردەگى كادرلار مەن بۇقارانىڭ اسقاق رۋحاني بەت ـ بەينەسىن تاسقىنداعان ىنتامەن ايگىلەپ، حالىقتىق سالت ـ سانا سالتاناتى ارقىلى كوكتەم مەرەكەسىندەگى تىلەگىن جەتكىزدى.
قيمىلدا تاعى ءداستۇرلى مادەنيەتتى سەزىنۋ اۋماعى قۇرىلىپ، قولونەر كورمەسى، حالىقتىق سالت ـ سانا ىقپالداستىعى، ءداستۇرلى ءدامدى تاعامدار كوشەسى، ۇلتتىق كيىم ـ كەشەكتەردى كيىپ سۋرەتكە ءتۇسۋ قاتارلى اۋماقتار دۋمانعا بولەندى.
جەمەنەي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى بۇلاناي جانسەرىك قىزى بىلاي دەدى: مەرەكەلىك ويىن - ساۋىق دۋماندى ءارى قىزىقتى بولدى، ءداستۇرلى مادەنيەتتى تىكە سەزىنۋىمىزگە مۇمكىندىك جاسادى.
شىڭگىل اۋدانىنىڭ يۋانشياۋ مەرەكەسى قيمىلىندا “سايگۇلىك جۇيتكىگەن شىڭگىل. دابىرالى يۋانشياۋ مەرەكەسىن قۇتتىقتاۋدى” نەگىزگى تاقىرىپ ەتىپ، 9 ەرەكشە شارشى توپ مەرەكەلىك كيىم كيىپ، ارالاپ ويىن قويدى، “تۇلپارمەن تىلەك جەتكىزۋ” اتتىلار توبى، ايداعار ءبيى، ارىستان ءبيى، ياڭگى ءبيى، شاتىر ءبيى، بەل بارابان ءبيى قاتارلى ويىن نومىرلەرىن قويىپ، ءوز ونەرلەرىن ايگىلەپ، ايبىندى دا كولەمدى، دۋماندى بولدى.
سول كۇنى كەشتە اققۋ كولى باقشاسى كوكتەم مەرەكەسى شاتتىعىنا شومدى، شام جۇمباعىن شەشۋ، شەڭبەر تاستاۋ، قۇتىعا جەبە تاستاۋ قاتارلى قىزىقتى ىقپالداستىق ويىندارعا قارتتاردان بالالارعا دەيىن قاتىناستى. ساعات 21 دە اسەم تورسىلداقتار اسپانعا كوتەرىلىپ، يۋانشياۋ ءتۇنىنىڭ مەرەيىن اسىردى.
وسى رەتكى يۋانشياۋ مەرەكەسىنىڭ جەلىلەس قيمىلدارى التاي ايماعىنىڭ جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنە مۇراگەرلىك ەتىپ، شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋدى تەرەڭدەتىپ، مادەنيەت پەن ساياحاتتى توعىستىرا دامىتۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى جاندى امالياتى. قيمىل مەرەكە ارقىلى كۇش - قۋات توپتاپ، مەرەكە ارقىلى مادەنيەتتى گۇلدەندىرىپ، مەرەكە ارقىلى ساۋدا مەن ساياحاتتى جانداندىرىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ رۋحاني مادەنيەت تۇرمىسىن بايىتۋمەن بىرگە، قار ـ مۇز ەكونوميكاسى مەن مادەنيەت ـ ساياحات تۇتىنۋىنىڭ ومىرشەڭدىك كۇشىن قاۋلاتىپ، “ادامزاتتىڭ قار شاڭعى مەكەنى”، “جۇڭگوداعى قارلى مەكەن” التىن ماڭدايشالىعىن ۇزدىكسىز جارقىراتىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن اناعۇرلىم بەكەمدەپ، جاڭا داۋىردەگى التايدىڭ ىنتىماقتى، جاراسىمدى، گۇلدەنگەن، دامىعان تاماشا بەت ـ بەينەسىن ايگىلەدى.
حابارىن جازىپ، سۋرەتىن تارتقان تىلشىلەرىمىز دۇڭ شىجۇي، دۇڭ فايۇڭ، جۇمابەك كادىربەك ۇلى، ارداق بەيىسقان ۇلى، پراكتيكانت تىلشىلەر ەلينا نۇكەن قىزى، ماحاينا ماگىر قىزى، ۇسىنىس ەتىلگەن ءتىلشى ليۋ جينرۇي، ەرىكتى ءتىلشى قۋانىش ءناسيحات ۇلى.
放大
