(باسى 1 ـ بەتتە)
كاسىپ سالاسى ارقىلى قان جاساۋ
دامۋ قوزعالتقىشىن جانداندىردى
وڭتۇستىك شينجياڭداعى ەكىنشى وزگەرىس: ەكونوميكانى دامىتۋ وي جەلىسى اناعۇرلىم ايقىندالىپ، قوزعاۋشى كۇشى ۇزدىكسىز نىعايدى، دامۋدىڭ ساپاسى، ونىمدىلىگى ورنىقتى جوعارىلادى
شينجياڭ باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ “دامۋ ٴالى دە شينجياڭداعى بارلىق ماسەلەنى شەشۋدىڭ تەتىگى، ٴسوز جوق، شىن مانىندە ويداعىداي يگەرۋ كەرەك” دەگەن ٴتالىمى مەن تاپسىرماسىن ەستە بەرىك ساقتاپ، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋدى ماڭىزدى مىندەت ەتۋدەن جازباي، ورنىقتىلىقتى تياناق ەتىپ دامۋدى كوزدەپ، حالىق تۇرمىسىنا تىعىز جاناسىپ دامۋدى جەبەپ، نازاردى باسىمدىققا شوعىرلاندىرىپ دامۋدى يگەرىپ، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىگىن ايگىلەيتىن وسىزاماندانعان كاسىپ سالاسى جۇيەسىن جەدەل قالىپتاستىرۋدا. 2021 ـ جىلدان 2024 ـ جىلعا دەيىن وڭتۇستىك شينجياڭ ٴوڭىرىنىڭ GDPى 481 ميلليارد 700 ميلليون يۋاننان ارتىپ 612 ميلليارد 800 ميلليون يۋانعا جەتىپ، %27.2 ارتتى، تاريحتاعى دامۋى ەڭ جاقسى، ەڭ تەز مەزگىلدە تۇر. ەرەكشەلىككە يە ەگىن، مال شارۋاشىلىعى جەدەل دامىدى. استىقتى ورنىقتىرۋعا، ماقتانى ساپالىلاندىرۋعا، مال شارۋاشىلىعىن جەبەۋگە، جەمىس شارۋاشىلىعىن كۇشەيتۋگە، ەرەكشەلىككە يە شارۋاشىلىقتى گۇلدەندىرۋگە تاباندى بولىپ، جوعارى ولشەمدى ەگىنجاي قۇرىلىسىن ورنىقتى ىلگەرىلەتىپ، ماقتا ٴوندىرىسىن باسىمدىققا يە ٴوندىرىس رايوندارىنا شوعىرلاندىرۋعا جەتەكتەپ، مال شارۋاشىلىعىن گۇلدەندىرۋ ارەكەتى مەن جەمىس ورمانى شارۋاشىلىعىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، ٴشول دالا قۇرىلعىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن كۇش سالا دامىتىپ، وڭتۇستىك شينجياڭ وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارى ٴونىمدى دامۋىن ىلگەرىلەتتى. 2024 ـ جىلى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ استىق، ماقتا، ەت، جەمىس ورمانى ٴونىم مولشەرى جەكە ـ جەكە 8 ميلليون 601 مىڭ 900 تونناعا، 2 ميلليون 688 مىڭ 200 تونناعا، 794 مىڭ 500 تونناعا، 7 ميلليون 624 مىڭ 500 تونناعا جەتىپ، ٴبىر توپ ساپالى اۋىل شارۋاشىلىق ٴونىمى وڭتۇستىك شينجياڭنان شىعىپ، بۇكىل ەلگە بەت الدى. شىلان، جاڭعاق، الما، ورىك، شينمەي سياقتى ەرەكشەلىككە يە جەمىس ورمانى ونىمدەرى وڭتۇستىك شينجياڭ سىندى وسى ۇلكەن جەمىس باعىنىڭ حوش ٴيىسىن شار تاراپقا تاراتتى، ماقتا، پاميدور، قىزىل بۇرىش، روزا گۇلى سياقتى ەكونوميكالىق داقىلدار وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىن جايناتتى، ەرەكشەلىككە يە اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى وڭتۇستىك شينجياڭداعى بۇقارانىڭ كىرىستەرىن ارتتىرىپ بايۋىنداعى ماڭىزدى تىرەككە اينالدى. ابزال بايلىقتى كادەگە جاراتىپ پايدالانۋ جەدەلدەدى. وڭتۇستىك شينجياڭدا تارىمدى اينالعان 10 ميلليون كيلوۆات دارەجەلى جاڭا ەنەرگيا بازاسى قۇرىلىپ، مايتاۋ مۇناي حيميا ونەركاسىبى تارىم جىلىنا ٴبىر ميلليون 200 مىڭ توننا ەتيلەن ٴوندىرۋ نىسانى قۇرىلىسى باستالدى، مەملەكەت بويىنشا 10 مىڭ توننا دارەجەلى تۇڭعىش فوتوۆولتتىق جاسىل سۋتەگىنەن ۇلگى كورسەتۋ نىسانى كۇشاردا وندىرىسكە قوسىلدى، تارىم مۇناي الابىندا 10 مىڭ مەترلىك ەرەن تەرەڭدىكتەگى ۇڭعىما بۇرعىلاۋدا ازيا رەكوردى جاڭالاندى، حوتان داحۇڭليۋتان ليتي ـ بەريللي كەنى جانە كومىر قىشقىل ليتي نىسانى العاشقى مەرزىمدە وندىرىسكە قوسىلدى، حوشاۋيۇن قورعاسىن ـ مىرىش كەندەرىن قورىتۋ نىسانى ىسكە قوسىلدى، جالپى قوسىلعان قارجى 100 ميلليارد يۋانعا جەتكەن “شينجياڭ ەلەكترىن سىرتقا جەتكىزۋ” 4 ـ ارناسىنىڭ ەلەكتر قاينارى نىسانى چارقىلىقتا قۇرىلىس باستادى، ٴبىر توپ كەلەلى نىسان جەدەل ىلگەرىلەتىلىپ، وڭتۇستىك شينجياڭ دامۋىنىڭ جاڭا قوزعالىس قۋاتى توپتالدى. 2024 ـ جىلى وڭتۇستىك شينجياڭ ٴوڭىرىنىڭ ونەركاسىپتىك ارتقان قۇنى 152 ميلليارد 970 ميلليون يۋانعا جەتىپ، ەرەكشەلىككە، باسىمدىققا يە كاسىپ سالالارىن شوعىرلاندىرا دامىتۋ جاعدايى بىرتىندەپ كورنەكتىلەندى. سىرتقا ەسىك اشۋ تەبىنى كۇشەيدى. ەسىك اشۋ، بىرگە يگىلىكتەنۋ كەلەلى جاعدايىندا وڭتۇستىك شينجياڭ “ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جول” قۇرىلىسى تاريحي ورايىن قارسى الدى. شينجياڭ ەركىن ساۋدا سىناق رايونى قاشقار اۋماعى جەدەل قۇرىلىپ، ول باۋراعان كاسىپورىندار جالپى سانى 3794كە جەتتى. ەركەشتام، تورعات شەكارا وتكەلدەرىنىڭ كەدەننەن وتكىزۋ قۋاتى ۇزدىكسىز جوعارىلادى، جۇڭگو ــ قىرعىزستان بەدەل شەكارا وتكەلى اشىلىپ اينالىمعا ٴتۇستى، جۇڭگو ــ قىرعىزستان ــ وزبەكستان تەمىر جولى قۇرىلىسى باستالدى، سىرتقا ەسىك اشۋ وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ دامۋىنا كەڭ ٴورىس اشتى. 2024 ـ جىلى وڭتۇستىك شينجياڭ ٴوڭىرىنىڭ يمپورت ـ ەكسپورت ساۋدا جالپى سوماسى 133 ميلليارد 520 ميلليون يۋانعا جەتتى، شينجياڭ ەركىن ساۋدا سىناق رايونى قاشقار اۋماعى قاشقار قالاسى سىرتقى ساۋداسىنىڭ %33.9 ارتۋىنا دەم بەرىپ، تاريحتاعى ەڭ جوعارى ورە جاراتىلدى. نەگىزدىك قۇرىلعىلار كۇن سايىن كەمەلدەندى. بايىنعولين وبلىسى ــ تىكەنلىك ــ چارقىلىق 750 كيلوۆولتتىق ەلەكتر جەتكىزۋ، كەرنەۋ وزگەرتۋ ينجەنەرياسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا ىلەسە، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ 750 كيلوۆولتتىق ەلەكتر تورى اينالا تۇتاسۋ الدىندا تۇر. ارتاش سياقتى تاۋلى وڭىردەگى ٴبىر توپ ٴىرى سۋ يگىلىگى تورابى ينجەنەرياسى سالىنىپ بولىپ، ياركەن وزەنىنىڭ مىڭ جىلدىق سۋ اپاتى تۇبەگەيلى تىزگىندەلىپ، الاپتاعى 2 ميلليون 400 مىڭنان استام ادام يگىلىككە كەنەلدى. ٴۇرىمجى ــ لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولى تيانشان تاۋىن “تەسىپ ٴوتىپ”، تارىم ويپاتىن اينالاتىن تەمىر جول تۇيىق اينالىمىن قالىپتاستىرىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى بارلىق ايماق، وبلىسقا تۇگەلدەي تەمىر جول تۇتاسىپ، جوعارى قارقىندى تاس جول داۋىرىنە قادام تاستالىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ٴجۇرىس ـ تۇرىسى قيىن بولۋ ماسەلەسى ٴونىمدى شەشىلدى، ەنەرگيا، سۋ يگىلىگى، قاتىناس سياقتى جاقتاردا ٴبىر توپ كەلەلى نەگىزدىك قۇرىلعىلار قۇرىلىسى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ دامۋ نەگىزىن ۇزدىكسىز بەكەمدەدى.
ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جۇزىنەن
شاتتىق كۇلكىسى ەستى
وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴۇشىنشى وزگەرىس: حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋ تەبىنى ۇزدىكسىز ارتىپ، نەگىزى اناعۇرلىم بەكەمدەلدى، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى بارىنشا جوعارىلادى
شينجياڭ باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ “دامۋ جەتىستىكتەرىنىڭ حالىق تۇرمىسىنا تيىمدىلىك جەتكىزۋىن، جۇرت تىلەگىن ۇيىستىرۋىن ىلگەرىلەتۋ” دەگەن ٴتالىمى مەن تاپسىرماسىن ەستە بەرىك ساقتاپ، ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋعا اناعۇرلىم كوپ ساياسي ٴمان ۇستەپ، قازىنالىق شىعىستىڭ %70تەن استامىن حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە جاقسارتۋعا جۇمسادى، كەلەلى حالىق تۇرمىسى ينجەنەريالارىندا وڭتۇستىك شينجياڭعا ۇزدىكسىز بەيىمدەلدى، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمى، باقىت سەزىمى ۇزدىكسىز كۇشەيدى. كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە ٴدال ۋاعىندا قول جەتتى. كۇنلۇن تاۋىنىڭ ەتەگىنە كومىلگەن مىڭ جىلدىق كەدەيلىك تامىرى تۇبەگەيلى الاستالىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسى بۇكىل ەلمەن بىرگە جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعامعا قادام تاستادى. كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەۋدى، كەڭەيتۋدى اۋىل ـ قىستاقتى گۇلدەندىرۋمەن ٴونىمدى ۇشتاستىرۋ ۇزدىكسىز ويداعىداي ىستەلىپ، كولەمدى قايتا كەدەيلەسۋ تۋىلماۋ تومەنگى شەگى باتىل ساقتالدى. 2024 ـ جىلى وڭتۇستىك شينجياڭداعى كەدەيلىكتەن ارىلعان اۋداندارداعى اۋىل ـ قىستاق تۇرعىندارىنىڭ جان باسىندىق قولداعى كىرىسىنىڭ ارتۋ قارقىنى بۇكىل ەلدىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن جوعارى بولىپ، كەدەيلىكتەن ارىلعان بۇقارانىڭ تۇرمىسى بارعان سايىن جاقساردى. جۇمىستاندىرۋ بۇقارانىڭ “باياندى باقىتىنا” دەم بەردى. جۇمىستاندىرۋدى ەڭ ۇلكەن حالىق تۇرمىسى ەتۋدەن جازباي، جۇمىستاندىرۋدى جەبەۋ ينجەنەرياسى ىشكەرىلەي اتقارىلىپ، ەڭبەك شوعىرلانعان كاسىپ سالالارىن، وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مادەنيەت ـ ساياحات، حالىقتى بايىتۋ كاسىپ سالالارى كۇش سالا دامىتىلىپ، ەڭبەككۇشتەرگە ۇيلەسەتىن ٴتىپتى دە كوپ جاقىن ماڭدا، سول جەردە جۇمىستانۋ ورىندارى قۇلشىنا جارىققا شىعارىلدى، ٴار ۇلت بۇقاراسى اتىز باسىنان زاۆود سەحتارىنا بارىپ، شارۋادان ونەركاسىپ جۇمىسشىلارىنا اينالىپ، قاجىرلى ەڭبەكتەرى ارقىلى وزىندىك دامۋدى جۇزەگە اسىراتىن ٴتىپتى دە كوپ ورايعا يە بولدى. وقۋ ـ اعارتۋ ىستەرىندە تاريحي ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتتى. بالاباقشادان ورتا مەكتەپ وقىتۋىنا دەيىنگى 15 جىلدىق تەگىن وقۋ ـ اعارتۋ جاپپاي اتقارىلىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ميلليونداعان “بالاقايدىڭ” ساپالى وقۋ ـ اعارتۋدان يگىلىكتەنۋ سىندى “وقۋ ارمانى” رەالدىققا اينالدى. اسىرەسە، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ايماق، وبلىستاردا تولىق كۋرس وقۋ ـ اعارتۋىمەن جاپپاي قامتۋ جۇزەگە اسىرىلىپ، ٴتىپتى دە كوپ بالا ەسىك الدىندا داشۋە وقي الاتىن بولدى، بۇل شينجياڭ وقۋ ـ اعارتۋىنىڭ دامۋ تاريحىندا بەلەستىك مانگە يە. ەمدەۋ ورەسى ورنىقتى جوعارىلادى. جالپى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن تەگىن تەكسەرۋ ىشكەرىلەي ورىستەتىلىپ، اۋدان كولەمىندەگى ەمدەۋ ورتاق تۇلعاسى قۇرىلىسى جەدەل ىلگەرىلەتىلىپ، ساپالى ەمدەۋ بايلىعىنىڭ نەگىزگى ساتىعا قاراي كەڭەيۋى ىلگەرىلەتىلىپ، اۋىل ـ قىستاق ەكى دارەجەلى ەمدەۋ قۇرىلىمدارىن ولشەمدەندىرۋ قۇرىلىسىنىڭ جاپپاي قامتۋى، بارلىق قىستاقتا تولىمدى قىستاق شيپاگەرى بولۋ جۇزەگە اسىرىلىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسى ەسىك الدىندا ـ اق ساپالى ەمدەۋ قىزمەت وتەۋىنەن يگىلىكتەنە الاتىن بولدى، اۋرۋ كورسەتۋ ەندىگارى قيىن، الىس بولۋدان قالدى. قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ ۇزدىكسىز كۇشەيتىلدى. قالا مەن اۋىلداعى قيىنشىلىعى بار بۇقارانىڭ نەگىزگى تۇرمىسىندا قامسىزداندىرۋعا تيىستىلەرىن مۇمكىندىگىنشە قامسىزداندىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى، نەگىزگى ەمدەۋ قامسىزداندىرۋى، سالماقتى اۋرۋلار قامسىزداندىرۋى، ەمدەۋ بويىنشا قۇتقارۋ ـ كومەكتەسۋ سياقتى جان ـ جاقتى قامتاماسىزداندىرۋ ساياساتتارى اناعۇرلىم كوپ بۇقارانى يگىلىككە كەنەلتىپ، قيىنشىلىعى بار ەگىنشى ـ مالشىلار قاۋىمىنىڭ قامسىزداندىرۋعا قاتىناسۋ مولشەرى ورنىقتى تۇردە %99تەن جوعارى بولدى. تۇرعىن ٴۇي شارت ـ جاعدايى ۇزدىكسىز جاقساردى. 2021 ـ جىلدان 2024 ـ جىلعا دەيىن وڭتۇستىك شينجياڭ وڭىرىندە جالپى الەۋمەتتىك جالعا بەرىلەتىن 54 مىڭ ٴۇي، قامتاماسىزداندىرۋ سيپاتىندا جالعا بەرىلەتىن 29 مىڭ 800 ٴۇي دايىندالىپ، قالا ـ قالاشىقتارداعى لاشىقتى اۋماقتاردا 85 مىڭ 100 ٴۇي جاڭالانىپ، قالا ـ قالاشىقتاردا 1514( 173 مىڭ 900 وتباسى) كونە شاعىن اۋماق جاڭالانىپ، اۋىل ـ قىستاقتارداعى تومەن كىرىستى 15 مىڭ 100 وتباسىنداعى قاۋىمنىڭ ۇيىنە سىلكىنىسكە توتەپ بەرۋ، اپاتتان ساقتانۋ ينجەنەرياسى اتقارىلدى، 3 جىلعا جالعاسقان “كومىردىڭ ورنىنا ەلەكتر پايدالانۋ” 2 ـ مەرزىمدىك ينجەنەرياسى تابىسپەن اياقتاپ، ٴبىر ميلليوننان استام ەگىنشى ـ مالشى وتباسى تازا ەنەرگيادان پايدالانىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسى جاڭا ۇيگە كوشىپ كىرىپ جاڭا تۇرمىس كەشىردى. ەكولوگيالىق ورتا ۇزدىكسىز ساپالىلاندى. التىن تاۋ جاراتىلىستىق قورىعىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى كەلەلى ينجەنەريالار اتقارىلىپ، تارىم وزەنى الابىنداعى توراڭعى ورمانىنا ەكولوگيالىق سۋ تولىقتاۋ ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىلىپ، دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزىن قۇمدى ٴشولدى اينالعان ەكولوگيا قالتقىسى ــ تاكلاماكان ٴشول جيەگىندەگى 3046 كيلومەترلىك جاسىل قۇمدى تىزگىندەۋ ـ ساقتانۋ بەلدەۋىنىڭ “جيەگىن تورلاپ تۇتاستىرۋ” جۇزەگە اسىرىلدى. شولەيتتەنگەن، قۇمايتتانعان جەرلەردى جان ـ جاقتى وڭاۋ عىلمي ىلگەرىلەتىلدى، 2024 ـ جىلى وڭتۇستىك شينجياڭ وڭىرىندە 2 ميلليون 514 مىڭ 200 مۋ جەردە قۇمايتتانۋدان ساقتانىپ قۇمدى تىزگىندەۋ جۇرگىزىلىپ، 295 مىڭ 800 مۋ جەرگە اعاش ەگىلىپ ورمان ٴوسىرىلىپ، “قۇم ىلگەرىلەپ ادام شەگىنۋدەن” “جاسىل القاپ ىلگەرىلەپ قۇم شەگىنۋگە” دەيىنگى تاريحي زور وزگەرىس جۇزەگە استى. كوكيار جاسىلداندىرۋ ينجەنەرياسى دۇنيە جۇزىندەگى شولەيتتەنۋدى وڭاۋدىڭ ۇلگىسىنە اينالدى، بۇگىنگى تاڭدا بارعان سايىن كوپ قۇبا ٴتۇز، ٴشول دالا ۇشى ـ قيىرسىز نۋ ورمانعا اينالىپ، وڭتۇستىك شينجياڭ “جياڭنانعا” اينالۋدا.
انار گۇلى قۇلپىرا اشىلدى
وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴتورتىنشى وزگەرىس: ۇلتتاردىڭ ۇلى ىنتىماعى ۇزدىكسىز بەكەمدەلىپ، ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋ اناعۇرلىم كەڭ كولەمدە تەرەڭدەدى، “بەستى شىنايى مويىنداۋ” ۇزدىكسىز كۇشەيدى
شينجياڭ باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ “ۇلتتار ىنتىماعى ــ ٴار ۇلت حالقىنىڭ جان تامىرى” دەگەن ءتالىمى مەن تاپسىرماسىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعاسى تانىمىن بەكەمدەۋدى قىزمەت نەگىزگى جەلىسى ەتۋگە تاباندى بولىپ، ۇلتتار ىنتىماعى، شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋ، ٴىسلام ٴدىنىن جۇڭگوشالاندىرۋ سياقتى قىزمەتتەردى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتتى، ٴار ۇلت بۇقاراسى تاتۋ ـ ٴتاتتى ٴوتىپ، ٴبىر جاعادان باس، ٴبىر جەڭنەن قول شىعارىپ، جاراسىمدى دامىپ، اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىستى. ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىنداعى وزات ورىن قۇرۋدىڭ ساپاسى، ونىمدىلىگى جوعارىلادى. ۇلتتار ىنتىماعى شەبى كاسىپورىندارعا، اۋىل ـ قىستاقتارعا، الەۋمەتتىك اۋماقتارعا، ورگاندارعا، مەكتەپتەرگە دەيىن كەڭەيدى، ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعى امالياتتىق قيمىلى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ قىزمەتىمەن، ۇيرەنۋىمەن، تۇرمىسىمەن توعىسىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ “تۋىس” دوسى كوبەيدى، اۋداندا تۋىسى بار بولدى، قالادا تۋىسى بار بولدى، شينجياڭعا كومەكتەسەتىن ولكە، قالالاردا تۋىسى بار بولدى، استانا بەيجيڭدە دە تۋىسى بار بولدى، كوپشىلىك ەتەنە بولىپ، ٴبىر ـ بىرىنە قارايلاسىپ، ۇلتتار ىنتىماعى گۇلى كۇنلۇن تاۋىنىڭ ەتەگىندە، تارىم وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىندا قۇلپىرا اشىلدى. شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋدىڭ رولى ۇزدىكسىز كورنەكتىلەندى. وڭتۇستىك شينجياڭ وڭىرىندە جالپىلىق سيپاتتى مادەنيەتپەن قىزمەت وتەۋ ورتالىعىمەن جاپپاي قامتۋ جۇزەگە اسىرىلىپ، كىتاپحانا، مادەنيەت سارايى، اسەمونەر سارايى، مۇراجاي سياقتى مادەنيەت قىزمەت وتەۋ ورىندارى كۇن سايىن كەمەلدەنىپ، ٴتۇرلى مادەنيەت، دەنە تاربيە قيمىلى ۇدايىلانا ورىستەتىلىپ، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ بەلگىسى مەن وبرازى كۇندەلىكتى تۇرمىسپەن توعىسىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جۇڭگو جۇرەگىن، جۇڭحۋا رۋحىن جان ـ جاقتى سومداپ، جۇڭگو ارمانىن ٴبىر نيەتپەن بىرگە سومداۋدىڭ قۋاتتى كۇشىن ۇزدىكسىز قاۋلاتۋدا. كىرىكپەلى قالا ـ قالاشىقتاندىرۋ قۇرىلىسى جەدەلدەتىلدى. كاسىپ سالاسى ارقىلى دارىندى توپتاۋدان، كاسىپ ارقىلى دارىندىلاردى ورنىقتىرۋدان جازباي، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ قالا ـ قالاشىقتاندىرۋ قۇرىلىسى جەدەل ىلگەرىلەتىلىپ، بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ ٴوزارا كىرىكپەلى دامۋى، قالا مەن اۋىل ـ قىستاقتىڭ توعىسا دامۋى جەبەلىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ كەڭىستىك، مادەنيەت، ەكونوميكا، قوعام، پسيحولوگيا سياقتى جاقتاردا جان ـ جاقتى كىرىگۋى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلىپ، بىرگە تۇرىپ بىرگە ۇيرەنەتىن، بىرگە قۇرىپ بىرگە يگىلىكتەنەتىن، بىرگە ىستەپ بىرگە شاتتاناتىن قوعامدىق نەگىز ۇزدىكسىز بەكەمدەلدى. مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋ وقۋ ـ اعارتۋىنىڭ ونىمدىلىگى كورنەكتى بولدى. مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋ وقۋ ـ اعارتۋى بويىنشا وقىتۋ جاپپاي اتقارىلىپ، مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋدى كەڭەيتۋ، جالپىلاستىرۋ زور كۇشپەن ورىستەتىلدى، ٴتىپتى دە كوپ بۇقارا “پۋتۇڭحۋانى جاقسى ۇيرەنۋدىڭ ٴوزى ٴبىر ەڭبەك ونەرىن يگەرگەندىك” دەگەن كوزقاراستى شىنايى مويىنداپ، سانالى ۇيرەنەتىن، ىرىقتى ۇيرەنەتىن قۋانارلىق جاعداي جارىققا شىقتى. 2024 ـ جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وڭتۇستىك شينجياڭ وڭىرىندە مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋدىڭ جالپىلاسۋ مولشەرى %68.4كە جەتتى. ٴار ۇلت بۇقاراسى مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋدى ۇيرەنۋ، قولدانۋ ارقىلى اناعۇرلىم كوپ سىرتقا شىعۋ، دۇنيەنى كورۋ، دامۋعا دەم بەرۋ ورايىنا يە بولدى. جاستار مەن ورەندەردىڭ نەگىز قالاۋ ينجەنەرياسى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىلدى. جاستار مەن ورەندەردىڭ اۋىس ـ كۇيىس جوسپارى تياناقتاندىرىلىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى نەشە 10 مىڭ ورتا، باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىسى شينجياڭ سىرتىنا بارىپ “وتانعا سۇيىسپەنشىلىك · جۇڭحۋا ساپارى” سياقتى وتانشىلدىق زەرتتەۋ ـ ۇيرەنۋ قيمىلدارىنا قاتىناسۋعا ۇيىمداستىرىلدى، ياركەن اۋدانىنداعى كىشكەنتاي ۇل بالانىڭ “مەن جۇڭحۋا ۇلتىمىن” دەگەن سەنىمدى اسقاق جاۋابى تەز ارادا قۇبىلىسقا اينالىپ ينتەرنەتتە تارالدى، ٴار ۇلت جاستارى مەن ورەندەرىنىڭ جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ٴبىر مۇشەسى بولۋ ماقتانىش سەزىمى بارعان سايىن كۇشەيە ٴتۇستى.
كۇرەسپەن كەلگەن تۇرمىس ٴتاتتى بولادى
وڭتۇستىك شينجياڭداعى بەسىنشى وزگەرىس: ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ كوڭىلى جادىراپ، ٴىس تىندىرىپ ناتيجە شىعارۋ تەبىنى ارتتى، رۋحاني بەت ـ بەينەسى اناعۇرلىم جىگەرلى، كوتەرىڭكى بولدى
ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدا جانە حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋدا قول جەتكىزگەن ونىمدىلىكپەن سالىستىرعاندا، وڭتۇستىك شينجياڭداعى تاعى ٴبىر زور وزگەرىس ــ بۇقارانىڭ ٴوز باسىندا تۋىلعان وزگەرىس بولدى. العىس ايتۋ تانىمى اناعۇرلىم بەكەمدەلدى، ٴار ۇلت بۇقاراسى باقىتتىڭ قايدا ەكەنىن، تيىمدىلىكتىڭ قايدان كەلگەنىن تەرەڭ ٴبىلىپ، شىن جۇرەكتەن باس شۋجي شي جينپيڭگە العىس ايتتى، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنە العىس ايتتى، وتاندى ٴسۇيۋ، پارتيانى ٴسۇيۋ سۇيىسپەنشىلىگى، العىس ايتىپ ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ تىلەگى ونان ارى ۇيىستى، پارتيانىڭ سوزىنە قۇلاق اسۋ، پارتياعا ىلەسۋ سەنىمى اناعۇرلىم بەكەمدەلدى. “ورنىقتىلىق ــ قۇت، بىلىقپالىق ــ جۇت” دەۋ ورتاق تانىمعا اينالىپ، وڭاي ـ وسپاق قولعا كەلمەگەن تىنىش تۇرمىس ونان ارى قاستەرلەنىپ، بولشەكتەۋشىلىكتى، ۇشقارىلىقتى، لاڭكەستىكتى پارىقتاۋ قابىلەتى مەن يممۋنيتەت قۋاتى ۇزدىكسىز كۇشەيىپ، وتاننىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتار ىنتىماعى اناعۇرلىم سانالى تۇردە قورعالدى. قاجىرلى ەڭبەگىمەن بايۋ ارمانى كورنەكتى ارتتى، ٴتىپتى دە كوپ بۇقارا اۋىل ـ قىستاقتان قالاعا بارىپ جۇمىستانىپ، زەيىن ـ قۋاتىن سانالى، ىرىقتى تۇردە ٴوندىرىستى دامىتۋعا، تۇرمىستى جاقسارتۋعا جۇمسادى، ونەر ۇيرەنىپ، كوپتەپ اقشا تاۋىپ، قوس قولدارىمەن باقىتتى تۇرمىس جاراتۋ رۋحى سالتقا اينالدى. زاڭعا قۇرمەت ەتۋ، زاڭعا بويسۇنۋ تانىمى زور دارەجەدە جوعارىلادى، كوپشىلىكتىڭ زاڭ جونىندەگى تۇسىنىگى كۇڭگىرتتىكتەن ايقىندىققا وزگەردى، زاڭدى ىرىقسىز تۇردە ۇيرەنۋدەن ىرىقتى تۇردە ۇيرەنۋگە ٴوتتى، قايسى ىستەردى ىستەۋگە بولاتىنىن، قايسى ىستەردى ىستەۋگە بولمايتىنىن اناعۇرلىم ايقىن ٴبىلدى، زاڭعا بويسۇنۋدىڭ پايداسى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاي باستادى. وقۋ ـ اعارتۋعا ٴمان بەرۋ رايى كۇن سايىن قويۋلاپ، اتا ـ انالار وقۋ ـ اعارتۋدىڭ بالالارىنىڭ بولاشاعى مەن دامۋىنداعى ماڭىزدىلىعىن بىرتىندەپ تانىپ جەتىپ، بالالارىنىڭ وقۋعا بارۋىن بەلسەنە قولداپ، اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدەگى وقۋ ـ اعارتۋدى قابىلداۋعا شابىتتاندىرىپ، جالپىلىق ساپاسىن جەتىلدىرۋگە ٴمان بەردى، وقۋ ـ اعارتۋ تاعدىردى وزگەرتەدى دەگەن كوزقاراس جۇرت جۇرەگىنە اناعۇرلىم تەرەڭ ۇيالادى. ايەلدەردىڭ قوعامدىق ورنى كورنەكتى جوعارىلادى، سىرتقا شىعىپ، ونەر ۇيرەنىپ، ٴوزىن الۋەتتەندىرگەن وڭتۇستىك شينجياڭ ايەلدەرى بارعان سايىن كوبەيدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋى دەربەس شارۋاشىلىق قۇرىپ قوجايىن بولدى، كەيبىرەۋى كاسىپورىنعا بارىپ قىزمەت ىستەپ، تۇراقتى كىرىس كىرگىزىپ، وتباسىلارىنىڭ “تىرەگىنە” اينالدى. جەلەكتىلەر بورىكتىلەردەن قالىسپادى، وڭتۇستىك شينجياڭداعى اناعۇرلىم كوپ ايەل ٴوزىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى جانە پاراساتى ارقىلى ەكونوميكالىق ورنىن، وتباسىنداعى ورنىن جانە قوعامدىق ورنىن كورنەكتى جوعارىلاتتى. وسى زامانعى وركەنيەتتى تۇرمىس ادەتى بىرتىندەپ قالىپتاسىپ، سالاماتتى ازىقتانۋ، مادەنيەتتى كيىنۋ، تازالىققا كوڭىل ٴبولۋ، مادەنيەتتى، سەنىمدى بولۋ، زاڭ ەرەجەگە بويسۇنۋ، زاڭعا بويسۇنۋ، عىلىمدى قادىرلەۋ سياقتى وركەنيەتتى تۇرمىس ۇستانىمى بىرتىندەپ سانالى ارەكەتكە اينالدى، تاماشا قورشاعان ورتا، تاماشا ادەت، تاماشا سالت ـ سانا وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ اۋىل ـ قىستاقتارىنا سىرتتان ىشكە قاراي ىقپال جاساۋدا جانە وزگەرىس اكەلۋدە، وركەنيەتتى جاڭا سالت تۇقىمى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جۇرەگىندە تامىر تارتىپ بۇرشىك جاردى.
سوتسياليستىك ٴتۇزىم ابزالدىلىعىنىڭ شوعىرلى بەينەسى
اعاش قانشا بيىك بولسا دا تامىردان ايرىلا المايدى، سۋ قانشا تەرەڭ بولسا دا قاينار كوزى بولادى. بۇرىن وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى كەنجە، قالا ـ اۋىل نەگىزى ٴالسىز، بۇقارانىڭ تۇرمىسى قيىنشىلىقتا بولىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتى باستان ـ اياق ەڭ كوڭىل ٴبولىپ كەلگەن ەدى. بۇگىنگى تاڭدا وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ قۇمدى شولدەگى جاسىل القابىن، ۇستىرتتەگى فەرمالارىن جانە قالا ـ قالاشىق، اۋىل ـ قىستاقتارىن ارالاساڭىز، بارلىق جەردەن جاپپاي قۇرىلىس جۇرگىزۋدىڭ، زور دامۋدىڭ جالىندى كورىنىسىن كورەسىز، بارلىق جەردەن ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ جان تەبىرەنتەرلىك حيكاياسىن ەستي الاسىز، اسىرەسە، جاڭا داۋىرگە قادام تاستاعاننان بەرى، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق بەت ـ بەينەسىندە تاريحي وزگەرىستەر جارىققا شىعىپ، ەندىگارى “كەدەي”، “مەشەۋ” اتالمايتىن بولدى. شىندىق تەك جۇڭگوشا سوتسياليزم عانا وڭتۇستىك شينجياڭدى وزگەرتە الاتىنىن جانە دامىتا الاتىنىن، تەك جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى عانا وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىن تاماشا تۇرمىس كەشىرۋگە باستاي الاتىندىعىن تولىق دالەلدەدى.
وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ دامۋدا تاريحي سيپاتتى تابىستارعا قول جەتكىزۋى، تۇپتەپ كەلگەندە، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ رول ۇستاپ، جول باستاۋىنىڭ جانە “ەرەك” كوڭىل ٴبولىپ، قامقورلىق جاساۋىنىڭ ارقاسى. باس شۋجي شي جينپيڭ شينجياڭ قىزمەتىنە باستان ـ اياق ايرىقشا ٴمان بەردى، وڭتۇستىك شينجياڭ قىزمەتىنە ٴتىپتى دە ايرىقشا كوڭىل ٴبولىپ، قامقورلىق جاسادى. 2014 ـ جىلى باس شۋجي پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان كەيىن تۇڭعىش رەت شينجياڭعا كەلىپ كوزدەن كەشىرگەندە العاشقى ايالداماسى وڭتۇستىك شينجياڭداعى قاشقار بولدى. وسىدان كەيىن باس شۋجي ورتالىقتىڭ شينجياڭ قىزمەتى جونىندەگى اڭگىمە ٴماجىلىسىن ەكى رەت اشىپ، شينجياڭعا ەكى رەت كەلىپ، شينجياڭنىڭ رەفورما، دامۋ، ورنىقتىلىق ىستەرى ٴۇشىن جاعدايدى باعامداپ، باعدار بەلگىلەدى، وڭتۇستىك شينجياڭ قىزمەتى جونىندە ماڭىزدى نۇسقاۋ بەردى، وڭتۇستىك شينجياڭ قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى ورنىن تەرەڭ ٴتۇسىندىرىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى كورنەكتى ماسەلەلەردى اشىپ كورسەتىپ، وڭتۇستىك شينجياڭ قىزمەتىنىڭ كۇش سالۋ ٴتۇيىنىن ايقىنداپ، نازاريا جانە اماليات جاعىنان وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ رەفورما، دامۋ، ورنىقتىلىق ىستەرىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ادىستەمەسىن ۇيرەتتى، تەرەڭ قامقورلىعى جۇرت كوڭىلىنەن وشپەس ورىن الدى، ٴمان بەرۋى بۇرىن بولىپ كورمەگەن دارەجەدە جوعارى بولدى. بۇل پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىنىڭ جانە ەرەكشە ساياساتتىق قولداۋىنىڭ ارقاسى. پارتيا ورتالىق كوميتەتى مەملەكەت دەڭگەيىنەن وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ دامۋىن جوعارى دەڭگەيدە جوبالاپ، قازىنا، (جالعاسى 4 ـ بەتتە)
放大
